САУРАНДА «ДӘСТҮР СӨЙЛЕЙДІ, ҰРПАҚ ЖАЛҒАЙДЫ» АТТЫ ТАҒЫЛЫМДЫ ІС-ШАРА ӨТТІ

Қазақ халқының ғасырлар бойы қалыптасқан салт-дәстүрлері – ұлттың рухани байлығы, өмір сүру салты мен дүниетанымының айнасы. Әрбір дәстүрдің астарында үлкен тәрбиелік мән, терең тағылым және халықтың өмірлік тәжірибесі жатыр. Ұлттық мұра арқылы жас ұрпақ үлкенді құрметтеуді, кішіге қамқорлық көрсетуді, еңбекқорлықты, қонақжайлықты және адамгершілік қасиеттерді бойына сіңіреді. Сондықтан атадан балаға мирас болып келе жатқан ғұрыптарды дәріптеу – ұлттық болмысты сақтаудың әрі оны келешекке жеткізудің маңызды жолы.

Осы құндылықтарды кеңінен танытуға бағытталған шара барысында халқымыздың тұрмыс-тіршілігінен сыр шертетін дәстүрлі тағамдар көрмесі ұйымдастырылып, қазақы өмір салтының көріністері көпшілік назарына ұсынылды. Бауырсақ пісіру, самаурын қайнату, ет асу, күбі пісу, бие сауу, құрт жасау және диірмен тарту секілді көріністер арқылы халқымыздың күнделікті тіршілігі, еңбекке деген құрметі мен дастарқан мәдениеті таныстырылды.

Әрбір көрініс – халқымыздың тұрмысынан сыр шертетін тарихи танымның бір бөлшегі. Бұрынғы кезде күнделікті тіршілікке қажетті тағамдарды дайындау, сүт өнімдерін өңдеу, астық тарту және қонақ күту секілді жұмыстар отбасы мүшелерінің бірлескен еңбегімен атқарылған. Мұндай тіршілік салты адамдарды ұйымшылдыққа, үнемшілдікке, төзімділікке және бір-біріне қолдау көрсетуге баулыған. Бүгінде осы көріністерді қайта жаңғырту арқылы кейінгі буынға ата-бабаларымыздың тұрмыс мәдениетін таныстырып, ұлттық мұраның мәнін тереңірек түсіндіруге мүмкіндік туды.

Ұлттық тағам – халықтың тұрмыс мәдениетінің көрінісі

Шараның мазмұнын аша түскен маңызды бөлімдердің бірі – қазақтың дәстүрлі тағамдарын әзірлеу мен ұсыну мәдениеті болды. Ұлттық ас мәзірі халқымыздың табиғатпен үйлесімді өмір сүргенін, мал шаруашылығын дамытып, қолда бар өнімдерді тиімді пайдаланғанын көрсетеді. Сүттен құрт, ірімшік, май, қымыз бен шұбат секілді тағамдар әзірлеу, қамырдан нан өнімдерін пісіру және етті түрлі тәсілмен дайындау – ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан тұрмыстық тәжірибенің айқын көрінісі.

Бауырсақ пісіру мен самаурын қайнату көріністері қазақы дастарқанның сәнін, қонаққа деген құрметті және үй ішіндегі берекелі тіршілікті бейнеледі. Қазақ халқы үшін қонақ күту – жай ғана дастарқан жаю емес, ізет пен ілтипаттың, кеңпейілділік пен адамға деген құрметтің белгісі. «Қонақ келсе, құт келеді» деген ұстаным да осы түсініктен туындаған.

Ал ет асу дәстүрі халқымыздың қонақжайлық мәдениетімен қатар, дастарқан басындағы сыйластық пен жөн-жоралғыны танытады. Қонаққа табақ тарту, сыбаға ұсыну және асты ортақ бөлісу арқылы адамдар арасындағы сыйластық нығайған. Мұндай ғұрыптар отбасындағы ғана емес, тұтас ауыл арасындағы ынтымақты сақтауға ықпал еткен.

Күбі пісу, бие сауу, құрт жасау сияқты көріністер қазақтың мал шаруашылығына негізделген тұрмысын көрсетті. Әсіресе сүт өнімдерін дайындау – мол тәжірибені, ұқыптылықты және еңбекті қажет ететін іс. Құртты кептіру мен сақтау, қымыз әзірлеу, сүтті өңдеу секілді амалдар халықтың табиғи өнімдерді тиімді пайдаланғанын аңғартады. Ал диірмен тарту көрінісі астықты өңдеу мен күнделікті тіршілікті қамтамасыз етудегі еңбектің маңызын еске салды.

Осылайша, дәстүрлі тағамдар көрмесі ұлттық ас мәзірін таныстырумен ғана шектелмей, ата-бабаларымыздың еңбек мәдениетін, тұрмыс тәжірибесін және өмірге деген көзқарасын жеткізетін тағылымды алаңға айналды.

Ақ жаулықты аналар – ұлттық тәрбиенің ұйытқысы

Тағылымды шараға Сауран аудандық Аналар кеңесінің төрайымы Нышанкүл Жұманова бастаған аналар тобы белсене қатысты. Ақ жаулықты аналар халқымыздың салт-дәстүрлерін дәріптейтін көріністер ұсынып, ұлттық тәрбиенің маңызын өз үлгілері арқылы көрсетті.

Қазақ қоғамында ананың орны әрдайым ерекше бағаланған. Ана – отбасының берекесін сақтаушы, бала тәрбиесінің негізін қалаушы әрі ұрпаққа өнеге көрсетуші тұлға. Көпті көрген аналардың өмірлік тәжірибесі мен ақыл-кеңесі жас буын үшін үлкен мектеп саналады. Олардың әрбір сөзі мен өнегелі ісінен адамгершілік, сабырлылық, ізеттілік және жауапкершілік секілді қасиеттердің мәнін аңғаруға болады.

Кездесу барысында аналар қауымы жастарға үлкенді сыйлау, кішіге қамқор болу, ұлттық мұраны қадірлеу және отбасылық құндылықтарды сақтау жөнінде тағылымды ойларын жеткізді. Дәстүрді дәріптеу оның атауын айтып немесе сыртқы көрінісін қайталаумен шектелмейтіні, ең бастысы, оның тәрбиелік мазмұнын түсініп, күнделікті өмірде жалғастыру екені айқын көрінді.

Аналар кеңесінің мұндай бастамаларға қатысуы ұрпақ тәрбиесінде қоғамның да өзіндік орны бар екенін көрсетеді. Өйткені бала тәрбиесі тек отбасының міндеті емес, сонымен қатар білім беру ұйымдары, мәдениет мекемелері және қоғамдық бірлестіктер бірлесе атқаратын ортақ іс. Үлкендердің өнегесі мен жастардың ізденісі ұштасқан кезде ұлттық құндылықтарды жаңа буынға жеткізу әлдеқайда нәтижелі болады.

«Тұсаукесер» – сәбиге ақ жол тілейтін ізгі дәстүр

Іс-шараның ерекше әрі әсерлі сәттерінің бірі – қазақ халқының бала тәрбиесіне қатысты тәрбиелік мәні терең ғұрыптарының бірі «Тұсаукесер» рәсімінің көрсетілуі болды. Бүлдіршіннің тұсауы кесіліп, оның алғашқы қадамына ақ жол тілеп, болашағына ізгі ниеттер білдірілді.

Тұсаукесер – халқымыздың балаға деген мейірімі мен оның келешегіне артқан үмітін білдіретін ерекше дәстүр. Сәби тәй-тәй басып, алғашқы қадамдарын жасай бастағанда өткізілетін бұл рәсімде оның өмір жолы ашық, қадамы нық, болашағы жарқын болсын деген тілек айтылады. Ғұрыптың негізгі мәні – баланың өмірге сенімді қадам басуын жақсылықпен байланыстырып, оған ақ батамен бағыт беру.

Тұсаукесер рәсімін Бабайқорған ауылдық округінің әкімі Мыңтаев Жасұлан жасап, бүлдіршінге ақ батасын берді. Ақ тілектер айтылып, баланың болашағына ізгі ниет білдірілді. Бұл сәт жиналған қауымға халқымыздың балаға деген ерекше ықыласын, оның әрбір жетістігіне қуана білетін мейірімді болмысын тағы бір мәрте сезіндірді.

Қазақ ұғымында баланың алғашқы қадамы – үлкен қуаныш. Сондықтан тұсау кесу кезінде айтылатын тілектер оның өмірде жолы болуына, жақсы адамдармен кездесіп, білімді де тәрбиелі азамат болып өсуіне деген ниетті білдіреді. «Қадамың нық, жолың ашық болсын» деген сөздердің өзінде терең мағына жатыр. Бұл – баланың болашағына сенім артып, оның өмір жолына ізгілік пен жақсылық тілеудің көрінісі.

Тұсаукесер рәсімінің тәрбиелік мәні де зор. Ол баланың өсу кезеңін жақындары болып бірге атап өтуді, қуанышты ортақтасуды және ұрпақтың амандығын тілеуді білдіреді. Осындай ғұрыптар арқылы балалар өз халқының дәстүрлерімен танысып, отбасылық мерекелердің мәнін түсінеді. Ал ересектер үшін бұл – ұлттық мұраны кейінгі ұрпаққа жеткізудің және рухани сабақтастықты сақтаудың бір жолы.

Дәстүр – ұрпақтар арасындағы рухани көпір

Қазақ халқының салт-дәстүрлері ғасырлар бойы халықтың тұрмысымен бірге қалыптасып, уақыт өте келе тәрбиелік әрі рухани маңызға ие болды. Олардың әрқайсысы белгілі бір өмірлік жағдаймен байланысты болғанымен, барлығын біріктіретін ортақ ұстаным бар. Ол – адамға құрмет көрсету, отбасын қадірлеу, үлкеннің өнегесін сақтау және қоғамдағы ынтымақты нығайту.

Бүгінгі таңда жаһандану мен ақпараттық технологиялардың дамуы адамдардың өмір салтына өзгерістер енгізіп отыр. Жастардың қызығушылықтары кеңейіп, түрлі мәдениеттермен танысу мүмкіндігі артты. Осындай кезеңде ұлттық болмысты сақтау үшін салт-дәстүрлердің мәнін жаңа буынға түсінікті тілмен жеткізу маңызды. Дәстүрді тек өткен заманның көрінісі ретінде емес, қазіргі өмірде де маңызын жоғалтпаған рухани құндылық ретінде таныту қажет.

Мәселен, үлкенге құрмет көрсету – адамгершіліктің, қонақжайлық – кеңпейілділіктің, бата беру – ізгі ниет пен ақ тілектің, ал тұсаукесер – балаға деген қамқорлықтың көрінісі. Осы ғұрыптардың мәнін түсінген жас ұрпақ олардың сыртқы рәсімінен бөлек, ішкі тәрбиелік мазмұнын да ұғынады.

Ұлттық дәстүрлерді насихаттау арқылы балалар мен жастардың тарихи танымы кеңейіп, өз халқының мәдени мұрасына деген қызығушылығы артады. Сонымен қатар олар отбасының, үлкендердің және қоғамның өміріндегі өз орнын түсініп, ата-бабадан жеткен құндылықтарды сақтауға жауапкершілікпен қарай бастайды.

Кітапхана – рухани мұра мен тағылымды кездесулердің ордасы

Сауран аудандық орталықтандырылған кітапханалар жүйесінің осындай іс-шараны ұйымдастыруы кітапханалардың мәдени-ағартушылық қызметінің маңызын айқындайды. Кітапхана – тек кітап оқитын орын ғана емес, ұлттық тарих пен мәдениетті танытатын, қоғамдық танымды қалыптастыратын және ұрпақтарды ортақ құндылықтар төңірегінде тоғыстыратын рухани орталық.

Осындай мазмұнды кездесулерде дәстүрлерді іс жүзінде көрсету арқылы қатысушылардың қызығушылығын арттырып, олардың тарихи мағлұматты тереңірек қабылдауына жағдай жасалады. Әсіресе ұлттық тағам әзірлеу, тұрмыстық бұйымдарды таныстыру және дәстүрлі рәсімдерді көрсету сияқты көріністер жас ұрпаққа халқымыздың өмір салтын көзбен көріп, мазмұнын түсінуге мүмкіндік береді.

Кітапханалардың ұлттық мұраны дәріптеуге бағытталған жұмыстары өлкетану мен тарихи танымды дамытуға да ықпал етеді. Ауданның мәдени өмірінде осындай бастамалардың орын алуы жергілікті қауымдастықтың рухани байланысын нығайтып, халықтың ортақ мұрасына деген құрметті арттыра түседі.

Сонымен қатар мұндай шаралар әртүрлі буын өкілдерінің басын қосып, тәжірибе алмасуына мүмкіндік береді. Үлкендер өздері білетін ғұрыптарды жастарға таныстырса, жас буын сол мұраны зерттеп, оны болашақта жалғастыруға ынталанады. Осылайша дәстүрді сақтау жеке адамның ғана емес, тұтас қоғамның ортақ міндетіне айналады.

Ұлттық мұраны сақтау – келешек алдындағы міндет

«Дәстүр сөйлейді, ұрпақ жалғайды» атты тағылымды іс-шара ұлттық құндылықтарды таныстырумен қатар, олардың қоғам өміріндегі орнын тереңірек түсінуге мүмкіндік берді. Дәстүрлі тағамдар көрмесі, тұрмыстық көріністер мен тұсаукесер рәсімі халқымыздың өмір салты, дүниетанымы және бала тәрбиесіне қатысты ұстанымдары өзара тығыз байланысты екенін көрсетті.

Ұлттық мұраны сақтау үшін оны тек мерекелік күндері еске алып қана қоймай, күнделікті тұрмыста да жалғастыру маңызды. Отбасында балаларға салт-дәстүрлердің мағынасын түсіндіру, ұлттық тағамдарды әзірлеу мәдениетін үйрету, үлкендердің ақылын тыңдау және отбасылық ғұрыптарға құрметпен қарау – рухани сабақтастықты сақтаудың қарапайым әрі тиімді жолдары.

Әрбір дәстүрдің артында халықтың өмірлік тәжірибесі, ізгі ниеті мен адамгершілік қағидалары жатыр. Оларды білу жас ұрпақтың өз тамырын тануына, ұлттық болмысын бағалауына және туған жерінің мәдени мұрасына құрметпен қарауына жол ашады.

Ата-бабадан жеткен асыл мұра – келер ұрпаққа аманат. Оны сақтау, жаңғырту және заман талабына сай насихаттау арқылы ұлттық руханияттың үздіксіз дамуына үлес қосуға болады. Өйткені дәстүрдің өміршеңдігі оның өткенде қалуымен емес, бүгінгі ұрпақтың оны түсініп, қадірлеп, келесі буынға жеткізуімен өлшенеді.

Дәстүр – халықтың жады, ұрпақтар сабақтастығының алтын көпірі. Ал ұлттық құндылықтарды қастерлеу – елдік болмысты сақтап, рухани бай мұраны келешекке жеткізудің маңызды жолы.